Een referendum is anti-democratisch

geplaatst in: Overheidscommunicatie | 0

Ja, het lijkt wel een nieuwe hobby te worden. Komen we er als overheid niet uit, dan schrijven we een referendum uit. De ultieme vorm van democratie natuurlijk. Laat het volk spreken, zei een politicus over een referendum. Nou, dat doet het volk dan ook. Zo hebben de Britten het voor elkaar gekregen om uit de EU te stappen. Niet dat ze enig idee hebben waar het over gaat. Maar we leven in een democratie, dus je mag je stem laten horen. Je pikt een paar sappige zinnen van de man die overtuigend vertelt dat ‘ons land’ na de Brexit weer ‘van ons’ wordt. Gewapend met die kennis bestel je in de pub een flinke pint en herhaal je de gejatte tekst alsof jij in je eentje er voor hebt gezorgd dat Groot Brittannië los is van Europa. Het komt je zelfvertrouwen ten goede, maar of de Britten in het algemeen hier beter van worden…?

Makkelijk om nu naar de Engelsen te wijzen, wij konden er in Nederland ook wat van met het Oekraïne referendum. We stemden ‘nee’ en onmiddellijk haastten politici zich om te zeggen dat er misschien toch een mogelijkheid bestaat, met enige aanpassingen….We wisten namelijk niet waar mensen nou precies ‘nee’ tegen hadden gestemd. Ik ben benieuwd welk percentage van de stemmers uiteindelijk een helder beeld had waar het referendum over ging en wat de gevolgen van een ‘ja’ of ‘nee’ zouden zijn.

Wij burgers mogen regelmatig onze mening laten horen over onderwerpen waar de meesten van ons geen fluit verstand van hebben. Complexe materie wordt teruggebracht tot een eenvoudig ‘ja of nee’. Stel je voor dat we dat in gezinnen gaan toepassen. Pa en ma met drie kinderen. Het referendum gaat over de vraag of spruitjes op tafel moeten komen. Pa en ma weten hoe gezond dat is, maar, de kids zijn in de meerderheid. Hop, weg spruitjes.
Of een gezinsberaad over de vraag of mama een andere baan moet accepteren. Is wat verder weg, meer reistijd, minder thuis. U voelt m al: Dag nieuwe baan!

De denkfout in deze is dat democratie de macht van de meerderheid is. Dat is niet de bedoeling. Een democratie is er op gebaseerd dat we de belangen van minderheden juist beschermen. En daar is kennis voor nodig. Weten wat bepaalde zaken voor consequenties hebben, welke issues een rol spelen etc.

Door een referendum te houden waarbij de meerderheid van de stemmers geen idee heeft van de achtergronden is hetzelfde als een zieke te laten kiezen uit twee medicijnen waarvan hij alleen weet dat ze een verschillend kleurtje hebben. Op basis waarvan kies je dan?
Zonder die kennis is het volkomen zinloos om een referendum te houden. Als signaal van de overheid heeft het een functie: “kijk maar, wij luisteren écht naar de burgers”. Inhoudelijk levert het situaties op, waarbij politici zich voor ernstige dilemma’s geplaatst zien. Neem nou Groot-Brittanië, waar na de Brexit-uitslag van elke partij de kopstukken zijn opgestapt! Interessant wat dat zegt over de democratie: het volk heeft gesproken en de vertegenwoordiging van diezelfde bevolking kan zich daar niet in vinden?

Kortom, laten we stoppen met schijndemocratie te spelen. Inwoners willen niet per definitie gelijk hebben, ze willen in de eerste plaats gehoord worden. En dat hoeft echt niet met een referendum. Liever niet zelfs.
Goed georganiseerde bewonersavonden, gesprekken aan de keukentafel, buurtinitiatieven, wijkmanagers, er zijn talloze voorbeelden hoe de afstand tussen burger en bestuur verkleind kan worden. En daar speelt de kern van de democratie zich af: met elkaar in gesprek zijn over belangrijke thema’s en weten waar de angels en pijnpunten zitten.

Veel gemeenten worstelen met dit gegeven. De VNG Academie biedt zelfs in haar summer school een workshop aan over dit onderwerp. Van veel kanten komen er tips en ideeën hoe om te gaan met de behoefte van inwoners om gehoord te worden.
Maar dat vraagt wel een andere werkwijze.

Het bestuur dat in het gemeentehuis is gevestigd en van daaruit de bevolking al dan niet laat weten wat er besloten is, is een achterhaald concept. Dat levert weerstand en agressie op weten we inmiddels. Gewoon de telefoon pakken in plaats van een brief of mail schrijven blijkt veel effectiever.

Ik sprak van de week met een ambtenaar in Nijmegen, die vertelde dat er voortdurend nagedacht wordt over nieuwe locaties om te werken. Niet alleen in een gemeentehuis, maar ook op hot spots in de stad, bedrijvenverzamelgebouwen, kenniscentra etc. Hij zei: “Het scheelt enorm als ik tenminste een gedeelte van mijn tijd tussen ondernemers, wetenschappers en ‘gewone’ inwoners zit. Dat geeft mij een gevoel over de zaken die er spelen. Bovendien leer ik zo snel heel veel mensen persoonlijk kennen. Een email of brief is gemakkelijker te beantwoorden als ik weet wie de schrijver is.”

Onderzoek heeft aangetoond dat een participerende werkwijze van de overheid op drie fronten winst oplevert:

– besparingen (met name teruglopende bezwaarprocedures)
– arbeidsvreugde voor de ambtenaar of politicus
– imagoverbetering voor de gemeente

En daar hoeft geen referendum aan te pas te komen……

 

Rob Janssen
info@spraakmaker.nl